Freek Blankena 27 mrt 2013

Er moet niet minder maar juist méér druk komen op naleving van de webrichtlijnen door overheidsorganisaties. Dat stellen organisaties van mensen met een handicap en de Stichting Waarmerk drempelvrij.

Versoepeling zonder toetsing
De organisaties roeren zich naar aanleiding van het naderende Kameroverleg (op 3 april) over minister Plasterks besluit ‘pragmatischer’ om te gaan met de verplichting voor overheidsorganisaties om te voldoen aan een basisset van de officiële webrichtlijnen. Die regels betreffen de toegankelijkheid in brede zin van websites. Plasterk wil het meer aan gemeenten overlaten of zij volledig willen voldoen aan die regels, volgens het principe ‘pas-toe-of-leg-uit’. Onafhankelijke toetsing via het Waarmerk drempelvrij zou niet meer verplicht zijn. Maar de genoemde organisaties willen juist een strakker regime rond de webrichtlijnen.

Het kan best
“We zijn er nu tien jaar mee bezig geweest”, stelt vice-voorzitter Matt Poelmans van de Stichting Waarmerk Drempelvrij (SWD). “En het kan wel, als je het wilt. Er zijn zo’n honderd gemeenten die er wel aan voldoen.” SWD pleit voor verplichting van de drempelvrij-toets én sanctionering; die was er tot dusver nog niet. Poelmans ziet verwarring over de eisen waaraan de publieke sector nu moet voldoen en verspilling doordat overbodige nieuwe instrumenten hun intrede doen. Dat Plasterk de toepassing van de webrichtlijnen pragmatischer wil maken, wil er bij hem niet in. “Het is het probleem wegdefiniëren.”

Deadline stellen
De Oogvereniging, de Chronisch zieken en Gehandicapten Raad Nederland, MaculaDegeneratie Vereniging Nederland, Retina Nederland, Platform VG, de belangenorganisaties voor doven en slechthorenden, de koepel van ouderenorganisaties CSO en Seniorweb vragen de Tweede Kamer in een gezamenlijke brief een deadline vast te stellen waarbinnen alle overheidsorganisaties moeten voldoen aan de 16 meest basale richtlijnen van het Waarmerk drempelvrij.nl.

Vier miljoen mensen
Volgens de genoemde organisaties telt Nederland vier miljoen mensen met een functiebeperking: blinden, slechtzienden, kleurenblinden, doven, slechthorenden, mensen met een motorische handicap, een verstandelijke beperking, autisme, concentratiestoornissen, laaggeletterden en ouderen. Voor al die mensen moet een overheidswebsite toegankelijk en bruikbaar zijn, stellen ze.

Niet alleen een gunst
Poelmans: “Het gaat om een kwart van de bevolking, dus die onwil is misplaatst. Het excuus dat het te duur is om aan die eisen te voldoen geldt ook niet meer. Iedere overheidsorganisatie heeft al lang de kans gehad het mee te nemen in de reguliere vernieuweing van hun site. En anders neem je gewoon een standaardsite die goed in elkaar zit. Toegankelijkheid is geen gunst, maar gewoon een burgerrecht. En het is ook goed voor de efficiëntie van de dienstverlening.” SWD doet dan ook een dringend beroep op de Kamerleden als resultaatverplichting op te leggen dat alle overheden in 2014 voldoen aan de Webrichtlijnen versie 2 niveau A (of Webrichtlijnen 1 niveau 3).

Basisinformatie
Ook waar het de evident duurdere aspecten van de webrichtlijnen betreft wil Poelmans niet al te veel ruimte bieden. Het ondertitelen van videoverslagen van gemeenteraadsvergaderingen is een voorbeeld. “Dan heb je het wel over democratische basisinformatie.” Maar voor pragmatisme is best ruimte, bijvoorbeeld bij het ondertitelen van instructievideo’s rond gemeentedienstverlening, zoals het aanvragen van een paspoort. “Waarom maken die gemeenten niet met zijn allen één ondertitelde video? Zo is ook de belastingbetaler beter af, en dat zijn 16 miljoen belanghebbenden.”

Verschenen in Binnenlands Bestuur

Het laten vervallen van de “ondertitelingseis” voor video op gemeentelijk websites is ongewenst en onnodig. Het holt het principe uit van één toegankelijke overheid als burgerrecht. Bovendien blijkt dit ook niet het grootste obstakel te zijn om aan de webrichtlijnen te voldoen.

Dit zegt de stichting Drempelvrij in een reactie op de VNG die het beperken van de minimumeisen bepleit omdat anders niet aan de Webrichtlijnen valt te voldoen. Dit berust namelijk op een misverstand.

Het laten vervallen de ondertitelingseis is om verschillende redenen ongewenst. Ten eerste worden daarmee grote groepen buitengesloten, niet alleen doven maar ook slechthorenden. Niet voor niets is dit een van de eisen die in de minimumcategorie vallen. Ten tweede is er de trend naar video als communicatiekanaal. Zo gaan gemeenten meer en meer over op videoverslagen van raadsvergaderingen. Ondertiteling is een optie die de verstaanbaarheid bevordert en die notuleerbureaus trouwens standaard meeleveren. Ten derde is het niet aan burgers uit te leggen dat overheidsinformatie afkomstig van bepaalde overheden wel en andere niet voldoet aan dezelfde kwaliteitseisen.

Het morrelen aan de minimumnormen het ook onnodig. Ten eerste geldt de ondertitelingseis niet als een tekstdocument beschikbaar is dat de inhoud van beeld en geluid dekt. Ten tweede kan aan de webrichtlijnen op drie niveaus worden voldaan. De eis over ondertiteling valt binnen de laagste niveau. Dat betreft 16 van de 95 eisen. Omdat het halen daarvan problematisch bleek, heeft de stichting enkele jaren geleden nog een opstap-niveau geintroduceerd, het zogeheten oranje logo.

De stichting Waarmerk Drempelvrij zet zich sinds 2003 in voor de toegankelijkheid van websites. Zij heeft daartoe de internationale richtlijnen vertaald en toepasbaar gemaakt in Nederland. Een website die op basis van een onafhankelijke inspectie voldoet krijgt het waarmerk Drempelvrij.  De drie niveaus van het waarmerk staan elk voor een samenhangend pakket van toegankelijkheidseisen. Aldus geeft het waarmerk de burger de garantie dat de website ook terecht claimt toegankelijk te zijn.

Daarom heeft de stichting grote bezwaren tegen de introductie van het begrip “echte toegankelijkheid”. Het holt de zorgvuldig ontwikkelde systematiek uit en wekt verwarring. Toegankelijkheid is een burgerrecht: niet de mogelijkheden van overheden maar de rechten van burgers moeten bepalend zijn voor de kwaliteit van websites.

De andere belemmering die de VNG noemt, dat de webrichtlijnen ten onrechte worden gezien als een technische kwestie, kan de stichting volledig onderschrijven. Zij pleit al jaren voor meer bestuurlijke aandacht voor toegankelijkheid. Alleen wanneer het gevoel van urgentie bij het bestuur toeneemt, wordt de doelstelling pas haalbaar.  De stichting levert daaraan net als in het verleden graag haar bijdrage.

Verschenen op www.drempelvrij.nl

Als het gaat om toegankelijkheid van overheidswebsites, is het glas niet halfvol of halfleeg, maar bevat het slechts een bodempje. Er moet nog heel wat gebeuren voordat digitale dienstverlening een succes kan worden

Toegankelijk

Iedereen vindt het de normaalste zaak van de wereld dat een overheidsgebouw toegankelijk is. Zo hebben gebouwen een hellingbaan voor rolstoelgebruikers, een invalidentoilet, liftknoppen met brailletekens, e.d. Daarnaast gelden nog tientallen geboden en verboden die ervoor zorgen dat een gebouw toegankelijk, veilig en bruikbaar is.

Hoe anders is dat bij de virtuele overheid. Ook daar gelden regels voor de bouw van websites. Maar een recente telling wijst uit dat van de gemeentelijke websites maar 10% voldoet aan de eisen van toegankelijkheid. Provincies en waterschappen doen het met ruim 20% wat beter. Verhoudingsgewijs het best scoort het rijk, omdat daar een standaard website is ingevoerd en een groot aantal verouderde websites wordt opgeheven.

Dat gemeenten het slecht doen is des te schrijnender, omdat dit overheidslaag is die het dichtst bij de burger staat. Maar ook voor de overheden die het relatief beter doen, geldt dat ze al lang geleden aan die eisen hadden moeten voldoen. De deadline om het Waarmerk Drempelvrij (het eerste van de drie niveaus van toegankelijkheid) te behalen is al enkele malen opgeschoven. En dan hebben we het nog niet eens over het hoogste niveau (Webrichtlijnen).

Dat de vooruitzichten ook niet gunstig zijn, heeft zo mogelijk een nog onthutsender oorzaak: men vindt het kennelijk niet belangrijk genoeg. Het feit dat een (beperkt) aantal organisaties aan de eisen voldoet, bewijst immers dat het zeer wel kan. Dat het nog niet over de hele linie in orde is, kan alleen maar komen doordat het gevoel van urgentie ontbreekt. Zolang dat niet verandert, treedt er geen verbetering op. Dit klemt te meer omdat digitale dienstverlening steeds meer in de plaats komt van fysieke contacten.

Burgerrecht

Vanwaar dat verschil tussen de fysieke en virtuele overheid? Een verklaring kan zijn dat een gebouw dat niet aan de voorschriften voldoet onveilig is. Maar als de digitale overheid onbereikbaar is, kan dat net zo levensbedreigend zijn. Dat deel van de bevolking dat een handicap heeft, ondervindt daarvan direct de nadelen. Maar ook anderen hebben er last van. De eisen van toegankelijkheid zijn niet alleen bedoeld voor slechtzienden of slechthorenden, ze betreffen ook zaken waar iedereen baat bij heeft, zoals vindbaarheid, begrijpelijkheid, e.d. Door toenemende vergrijzing geldt dat voor grotere groepen in de samenleving. Uit onderzoek blijkt ook dat begrijpelijk taal voor veel meer mensen van belang is dan we aannemen.

Onder de belanghebbenden bij toegankelijkheid bevindt zich overigens een bijzondere klant: zoekmachines zijn “blind”. Naarmate een website beter voldoet aan de eisen van toegankelijkheid, wordt die beter gevonden. Welke organisatie zit op internet om zich schuil te houden? Zorg dat je toegankelijk bent en tel uit je winst!

Naarmate digitale dienstverlening de norm wordt, gaat online toegankelijkheid steeds zwaarder wegen. Maar uiteindelijk is het gewoon een burgerrecht dat de moderne overheid toegankelijk is voor haar burgers. Verantwoordelijke bestuurders en volksvertegenwoordigers moeten zich schamen dat ze deze zaak op zijn beloop hebben gelaten. Ze lopen trouwens het risico aansprakelijk te worden gesteld als er iets mis gaat. Wat dat betreft is er geen verschil met het gedogen van een gevaarlijk bedrijf zonder vergunning.

Kwaliteit

De kwaliteit van publieke dienstverlening hangt af van meer dan toegankelijkheid alleen. De normen waaraan de eOverheid moet voldoen vanuit het perspectief van de burger zijn vastgelegd in de BurgerServiceCode. Ze betreffen behalve toegankelijkheid zaken als: bruikbaarheid, kantgerichtheid, tevredenheid, digitale vaardigheid, betrokkenheid, etc. Maar zolang toegankelijkheid niet is verwezenlijkt, hebben alle andere eisen weinig zin.

Drempelvrij

Een website is toegankelijk als die voldoet aan de zogeheten Webrichtlijnen. Deze zijn gebaseerd op de internationale standaard Web Content Accessibility Guidelines (WCAG) van het World Wide Web Consortium (W3C). De stichting Waarmerk Drempelvrij voert het systeem in Nederland uit. De eigenaar van een website kan die laten toetsen door een gecertificeerde Inspectie instelling. Er bestaan waarmerken op drie niveaus van toegankelijkheid.

Dit is een zorgvuldige, maar ook enigszins omslachtige procedure. Daarom gaan er wel stemmen op om dit stelsel te vereenvoudigen. Zo bestaan er zelf-tests, maar die kunnen slechts een deel van de eisen toetsen. Ook wordt wel gepleit voor de zogeheten Zelfverklaring van Conformiteit. Het nadeel daarvan is dat die geen zekerheid biedt. Ook hier is de analogie met de fysieke wereld van belang. Daar zal niemand voorstellen dat de eigenaar van een gebouw zelf mag bepalen of het voldoet aan de bouwvoorschriften. Uit het oogpunt van consumentenbescherming is een waarmerk betrouwbaar, want dan weet de bezoeker dat hij te maken heeft met een toegankelijke website.

Over wijze waarop het waarmerk kan worden te verkregen is niettemin discussie mogelijk. Te denken valt aan procestoetsing (in plaats van de website als eindproduct) of steekproeven.

Serieus nemen

Het feit dat de overheid al jaren in gebreke blijft, was in november vorig jaar aanleiding voor de minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (BZK) om overleg aan te kondigen met alle betrokkenen. Dat er iets moet gebeuren is duidelijk. Er gaapt immers een gat tussen ambitie en werkelijkheid bij de digitale dienstverlening. Daarom moet de Nederlandse overheid een plan van aanpak vaststellen om toegankelijkheid van overheidswebsites binnen 2 jaar te garanderen, op basis van de volgende uitgangspunten:

- Doel: de overheid is digitaal toegankelijk voor iedere burger, niemand uitgesloten

- Normen: Nederland past de internationale normen toe (WCAG), geen eigen systeem

- Groeipad: het einddoel (niveau webrichtlijnen) kan 3 stappen worden bereikt, blijkend uit de logo’s van Waarmerk Drempelvrij

- Toetsing: door onafhankelijke deskundige, dat voorkomt verwarring over al dan niet voldoen

- Transparantie: een Prestatieregister beloont inspanningen van organisaties die (nog) niet voldoen aan een van de waarmerken.

Begin februari zal de Tweede Kamer Commissie zich buigen over de stand van de Elektronische Overheid (eOverheid). Het is te hopen dat het probleem van de toegankelijkheid voortaan serieus wordt genomen.

Ook verschenen in Volkskrant Opinie, 12 januari 2012